Zo doof als een zangvogel

De snelwegen zijn leeg, en de treinstations en vliegvelden zijn verlaten. Afgelopen weken zijn veel van de gebruikelijke menselijke werkzaamheden stil komen te liggen en zitten we met zijn allen thuis na te denken over het leven. De coronamaatregelen hebben mij in ieder geval één ding doen beseffen: Wij mensen maken echt heel veel herrie! Gooi de tuindeuren maar eens open en luister naar de abnormale stilte die over de stad is gevallen. Deze stilte vervangt het gebruikelijke stadslawaai. Voor de mens is al bekend dat lawaai gezondheidsproblemen veroorzaakt, zoals gehoorverlies, een hoge bloeddruk, slapeloosheid en stress. Voor dieren in de stad vormt lawaai zelfs nog een extra grote uitdaging: communicatie.

Een toontje hoger

Zangvogels gebruiken, zoals hun naam al zegt, zang als primaire communicatievorm. In het voorjaar kun je ze overal horen zingen in de hoop een partner te versieren, of hoor je hun alarmroepen waarmee ze hun territorium verdedigen. Als ik zeg overal, dan bedoel ik ook echt overal. Er zitten koolmezen in de bomen tegenover je huis, in je heg zit een roodborstje en op het dak van je huis fluit een merel. Hun normale zang wordt alleen helemaal niet zo goed gehoord in een stad. De lage frequenties van hun zang worden namelijk gemaskeerd door de lage frequenties van verkeerslawaai.

Om nog gehoord te worden door een eventuele partner hebben die koolmees, roodborst en merel wat moeten bedenken. Zangvogels in de stad zingen niet alleen wat harder en sneller, ze zijn ook hoger gaan zingen. Dit werd voor het eerst geconstateerd bij koolmezen door dr. Slabbekoorn van Universiteit Leiden. Inmiddels is al wereldwijd bewezen dat zangvogels hoger gaan zingen door verkeerslawaai in de stad. Doordat deze vogeltjes met hogere tonen zingen, klinken ze boven het omgevingslawaai uit en worden ze dus alsnog gevonden door een partner. Hun geweldige aanpassingsvermogen maakt dat we deze vogeltjes nog zoveel zien in onze steden.

Of juist een toontje lager?

Toch blijkt dit aanpassingsvermogen niet genoeg te zijn voor extreme lawaaibronnen: vliegvelden. Volgens Slabbekoorn zingen tjiftjafs die bij vliegvelden leven juist met lagere tonen in plaats van hogere. Het gevolg van deze lage tonen is dat hun zang volledig gemaskeerd wordt door het vliegverkeer. Hierdoor kunnen andere vogels, zoals potentiële partners of juist concurrenten, de vogels niet of nauwelijks horen. Dat niet alleen, maar ze reageren ook agressiever op omgevingsgeluid. Waarom vertonen ze dan dit vreemde gedrag?

Vermoedelijk wordt dit gedrag veroorzaakt door gehoorverlies bij de vogeltjes. Gehoorverlies is een gevolg van het geluid van het vliegverkeer. Verschillende labexperimenten tonen aan dat vogels met gehoorverlies lager gaan fluiten en agressiever worden. Een vogel moet kunnen horen wat hijzelf zingt om zuiver te zingen. Bij gehoorverlies zijn het de hoge tonen die als eerste zullen verdwijnen uit zijn gehoorspectrum. Doordat een tjiftjaf met gehoorverlies zijn hoge tonen niet meer kan horen zal hij ze dus ook niet meer gebruiken en gaat hij lager zingen. Daarbij zorgt het lawaai voor meer stress bij de vogeltjes, dat resulteert in meer agressie. Deze agressie kost veel energie dat anders in voortplanting en nageslacht geïnvesteerd zou worden.

Zangvogels lijken zich dus aardig aan te kunnen passen aan lawaai dat wij mensen produceren, maar teveel lawaai gaat toch ten koste van hun gezondheid. Wanneer straks de coronamaatregelen ingetrokken worden en het normale leven weer opstart, neemt het stadslawaai weer flink toe. Dus wanneer de auto’s weer rijden en de vliegtuigen weer vliegen, moeten de zangvogels de rust van de natuur misschien eens opzoeken om doofheid te voorkomen.

Wil je op de hoogte blijven van nieuwe biocolumns? Abonneer je dan op mijn website!

Slabbekoorn, H.W., & Peet, M. (2003). Birds sing at a higher pitch in urban noise. Nature, 424(6946), 267. https://doi.org/10.1038/424267a

Wolfenden, A.D., Slabbekoorn, H.W., Kluk, K, & de Kort, S.R. (2019). Aircraft sound exposure leads to song frequency decline and elevated aggression in wild chiffchaffs. Journal of Animal Ecology, 88(11), 1720-1731. https://doi.org/10.1111/1365-2656.13059